Мақсуд Бекжон

Тарихий сиймолардаги антропологик хусусиятлар  тарих фанининг энг ишонтирувчи компонентларидан биридир. Қуйидаги расмлар сўнгги асрларда олиб борилган илмий экспедитсиялар давомида сумерлар, этрусклар ва кадимги мисрликларга оид бўлган қиёфалар акс этган. Аппенин ярим ороли ва Ўрта Шарқ  деб номланган бу минтақаларда хозирги кунда бундай  қиёфаларни топиш осон эмас. Зеро бу қиёфалар ушбу минтақанинг эмас, Марказий Осиёдаги Турк улусининг қиёфаларини эслатади. Бундай юз тузилишлари ва юз ифодаси, вужуд бичими ва кийимлар факат Турк ирқига махсус десак, янглиш бўлмайди.

Сумерлар

((Месопотамия. Эрамиздан олдинги 3500-1700 йиллар)

Қадимги Миср

Миср фиравнлари
(Эрмаиздан олдинги 3200-343 йиллар)

Хафре,
(Эрмаиздан олдинги 2558-2532 йиллар)

Ахматон,

(Эрмаиздан олдинги 1353-1336- йиллар)

Хатшепсут,
(Эрамиздан олдинги 1479-1458 йиллар)

Киролича, фиравн Нефертити.

(Эрамиздан олдинги 1370–1330 йиллар)

Этрусклар

(Италия, Эрмаиздан олдинги 700- 300 йиллар)

ТАРИХНИ КИМ ЁЗАДИ?

18 асрда яшаб ўтган Франсуз файласуфи Шарл Монтеске “Туркларнинг тарихини доим бошқа халқлар ёзган” деган эди. Аммо бу фикрдан яна бошқа бир файласуфнинг “Тарихни доим ғолиблар ёзади” деган фикрига асосланиб хулоса чиқариш янглиш  бўларди. Том аксига, ҳеч қандай тарихга эга бўлмаган майда қавмларнинг ўзларини энг кадим ва буюк маданият соҳиблари эканлиги ҳақида тўкималар битиб, уларни китоблар ҳолида чоп этаётган бугунги кунда ҳақиқатан ҳам буюк бир тарихга эга бир халқнинг тарихини ўша халқ вакиллари эмас, бошқа халклар ёзиши – ўша халқнинг мағлуб эмас, эмас, балки, ғолиб бўлганини кўрсатмайдими?

Ха, Монтеске айтганидай, Турк тарихини, асосан, туркларнинг ўзи эмас, балки, уларнинг тарихидан таъсирланган бошка халқ вакиллари ёзди. Аммо ёзилган бу тарих ҳам яна ўша халқ вакиллари тарафидан бекитишга урунилди, чунки, улар ўз тарихининг Турк тарихи билан солиштирилганида уларнинг шуурида туғиладиган ноқулайклардан андиша қилдиар. Турк тарихига оид нисбий равишда “Сумерлар” деб аталган халқ тарихи борасида ҳам шундай вазият кузатилди. 

Месопотамиядаги Сумерлар тарихини илк бор кашф этган ва бу халққа “Сумер” отини берган одам, келиб чиқиши яҳудий бўлган, Олмония ва Франсия фуқароси  Юлиус Опперт (Julius (Jules) Oppert (9 July 1825 – 21 August 1905) эди. У 1851 йилда франсуз олимларидан иборат гуруҳ таркибида Месопотамия ва Мидия экспедициясига отланди.

1855 йилда Опперт ушбу экспедиция натижаларидан чиқарилган хулоса сифатида франсуз тилида “Écrэiture Anarienne (Кадимий ёзувлар”) номли рисоласини чоп эттирди. Бу мақоласида Опперт Ассирияда яшаган ва аввал ўзи “туронликлар” деб, кейинрок эса, “сумер” деб ўзгартиришга мажбур бўлган халқнинг семит ва ёки ҳинд-европа тилларида эмас, балки, “турон тилида”, яъний, “турк-монгол” тилларига қариндош бўлган тилда гаплашганини баён этди.

Албатта, олимнинг бу кашфиёти ўзини инсоният маданиятининг асосчиси ва лидери деб билувчи Оврупо жамоатчилигининг ғашини келтирди ва Оппертнинг бу иддаосини рад қилиш учун Оврупо олимлари сафарбар бўлди. Аммо улар ўзларининг бутун урунишларига қарамай, Оппертнинг    сумерларнинг турк эканлиги борасидаги иддаоларига қарши биронта асосли далил келтиролмадилар. Улар айтган ягона фикр – шумер тили бугунги ҳеч бир тилга қариндош бўлмаган “изолянт тил эди” деган гап бўлди ва шундан бери бугунга қадар бу хулосага қарши чиқишга биронта ҳам олим журъат қилолмади.  

Опперт ўзининг “Қадимий ёзувлар” мақоласи чоп этилганидан 14 йил ўтгач, 1869 йилда чоп этгилан “Expédition Scientifique en Mésopotamie (1859–1863)” (“Месопотамияга илмий экспедиция (1859-1863)” китобида ўзининг илк мақоласида “турон тили” деб атаган тилни “сумер тили” , “туронликлар” калимасини эса, “сумерлар” деб ўзгартирди.

Яна бир эътиборга молик жиҳат шунда-ки, ушбу китобида у Месопотамия экспедициясида қазилма чоғида топилган жуда кўп топилмаларнинг аллақандай Ал Қурна деган мавзеда юз берган қандайдир ҳалокатда ғойиб бўлганини ёзди. Яъний, ғайритуркларнинг турк тарихига оид изланишларида доим кузатилганидай, турк тарихига оид топилмалар бекитилди ва ёки тамоман йўқ этилди. Ғайритуркларнинг Турк тарихига оид бундай  “ҳассосияти”ни англаса бўлади, чунки, “сумер” дея нисбий ном берилган бу халқ бугунги кунда инсоният маданиятига асос солган халқ ҳисобланади.

“ГИЛГАМИШ”МИ ЁКИ “БИЛГАМИШ”?

“Гилгамиш” достони сумерларнинг энг буюк достони бўлиб, у сумер халқининг афсонавий қаҳрамони Гилгамиш ҳаётига бағишлангандир. Гилгамиш исмининг мазмунини аккадлар (шумерлардан сўнг Месопототамияда империя қурган сомий, яъний, семит халк)  ўз тилида “Ҳамма нарсани кўрувчи” (аккад. ša nagba imuru), деб таржима қилганлар. Бу ном оҳанги ва мазмунининг 8 – чи асрда Буюк Турк ҳоқонлигини бошқарган Билга (яъний, “ҳамма нарсани билувчи”) ҳоқон номига накадар уйғунлиги баробарида унинг ўзбек достонларининг қаҳрамонлари бўлмиш Алпомиш, Кунтуғмиш ва ёки Олтин Ўрда хони Тўхтамиш номлари билан нақадар оҳангдош эканлиги кишини ҳайратга солади.  

Сумерларнинг машҳур шаҳар номларида ҳам турк шаҳар номларига ҳамоҳангликни кўриш мумкин. Масалан, сумерларнинг Киш ва Ур, Урук  каби шаҳарлари номларини Ўзбекистоннинг Қашақадарё вилоятидаги  эски Кеш (бугунги Шаххрисабз) билан ва ёки Ур ва Урук шаҳри номларини Хоразмдаги Урганч ёки Самарқанддаги Ургут номлари билан ва ёки туркларнинг энг эски масканларидан бўлган Жанубий Озарбойжондаги (бугунги Эрон ҳудуди) Урмия номлари  ва ёки Шарқий Туркистондаги Урумчи номлари билан ҳамоҳанглигини кўриш мумкин.

Бундан ташкари, сумерларнинг ўзларини “кангир” ва ёки “канги” деб, ўз юртини эса, Кангха (Хитой историяграфияси талаффузида – Кангюй) деб атаганликларини назарда тутиб, мушоҳада юритгаимизда Хоразмдаги Хонқа тумани номи ва ёки Тошкент вилоятидаги Кангли қишлоғи, ёки бўлмаса, 92 ўзбек уруғининг биттаси “кангли” деб номланганлиги алоҳида эътиборни тортади.  

Эътиборга молик тарихий манбалардан яна бири шунда-ки, Сумерлар давлати яҳудий уруғига мансуб Аккадлар тарафидан ишғол этилганидан сўнг (эрамизда олдинги 2300 йиллар) бир неча аср, аниқроғи, Хитой манбаларига кўра, эрамиздан олдинги 4 ва эрамиздан кейинги 5 аср оралиғида Мовараннаҳрда, аниқроғи қадим Туркистон ерларида айни номдаги, ўзини Канги деб атаган халқнинг Кангха деб номланган давлати мавжуд бўлган. Бу давлат ўз тарихи мобайнида 200 йилга яқин минтақадаги энг кучли давлатлардан бири бўлган. Бу давлатни аккадлар тарафидан йўқ этилган Сумерлар давлатининг бир парчаси деб қараш унча тўғри бўлмайди, чунки, Месопотамиядаги сумерлар давлати йўқ этилганидан сўнг ушбу “парча”нинг қарйиб 1500 минг йил давомида мустақил равишда кун кўриши имконсиз кўринади. Хитой манбалари бу давлатнинг эрамиздан олдинги 4 асрда ўртага чиққанини ёзади. Бу мушоҳадалардан келиб чиқиб айтиш мумкин-ки, Канги давлати асосчилари Месопотамияда аккадлар тарафидан қувилган Канги, яъний, “сумер”ларнинг бир гуруҳи бўлган ва ёки аксинча, кангилар ўзларининг Марказий Осиёдан то Месопотамияга қадар узанган узун муддатли саёҳатини яна ўз  юртларига кайтиб, якунлаганлар.  

А. М. Бернштам, А. Г.Малявкин каби олимлар Туркистонда Кангха давлатини қурган бу халқнинг келиб чиқиши турк эканлигини эътироф қилганлар.

ЭТРУСКЛАР – ВАТАНИНИ ТАРК ЭТГАН СУМЕРЛАРМИ?

Сўнгги йиллларда Рома маданияти ва давлатчилигига асос солган этрускларнинг эрамиздан олдинги 24 асрда Месопотамияда юз берган аккад истилосидан сўнг бу ерларни тарк этган сумерларнинг бир парчаси эди, деган фаразлар тез-тез айтилмоқда.

Маълумотларга кўра, этрусклар Аппенин ярим оролида эрамиздан олдинги 700 йилларда пайдо бўла бошлаган. Тарихий манбаларда айтилишича, улар Италияга ўзларининг илгаридан мавжуд бўлган юксак маданияти билан кириб келганлар. Яъний, улар Аппенин ярим оролига тирикчилик дардида юрган кўчманчи дайдилар каби эмас, балки, урушлар натижасида ўз юртларини тарк этиш мажбуриятида қолган қочқинлар сифатида келганлар.        

Аммо юнон тарихчиси Геродот (эрамиздан олдинги 485-425 й.) этрускларнинг Лидиядан (бугунги Туркия ҳудудларидан) келган тирренлар ва ёки тирсенлар эканлигини ёзади. Геродот фикрича улар ўлкасида юзага келган очарчилик туфайли юртларини тарк этганлар. Диққатга сазовор яна бир нуқта шунда-ки, тирренларнинг (яъний, Геродот фикрича, этрускларнинг) Лидиядан кўчиши юнонларнинг трояликларга қарши олиб борган урушда ғолиб келган даврига тўғри келади.

Хўш, трояликлар,  яъний, тирренлар ким эди? Тарихий манбаларда айтилишича, Фотиҳ Султон Меҳмет 1453 йилда Истанбулни забт этганидан сўнг  “Троянинг ўчини олдик”, деган экан. Геродотнинг  трояликлар, яъний, тирренлар юнонлар билан булган урушда мағлуб бўлиб, Троядан Аппенин ярим оролига келгач, этруск деб атала бошлаганлари ҳақидаги фикри Фотиҳ Султон Меҳметнинг “Троянинг ўчи олинганлиги” ҳақидаги сўзларига мантиқан уйғундир.  Бу уйғунликни янада кучайтирадиган энг сўнгги илмий тадқиқотлардан бири италян олими профессор Марио Алинеининг 2013 йилда Ромада чоп эттирган “Этрусклар турклар эди. Генетик қардошликдан тортиб, лингвистик ва маданий бирликкача ” номли китобидир (Mario Alinei Gli. Etruschi erano turchi. Dalla scoperta delle affinità genetiche alle conferme linguistiche e culturali).

Италян олими бу китобида этрускларнинг генетик олароқ Анадоли турклари билан айни эканлиги, уларнинг тили, маданияти ва миллат олароқ пайдо бўлиш мифологиясигача (Бўри тимсоли) айни эканлиги ҳақида ёзади.

Хуллас, турклар аввал Месопотамияда ўз маданияти билан дунёдаги илк империя бўлган Аккадлар империяси пойдеворини қурган бўлса, кейинроқ Аппенин ярим оролида дунёнинг энг буюк империяларидан бири бўлган Рома империясига асос солдилар. Бу икки буюк империя ҳам ўз давлат қурилиши ва ва уни бошкариш усулларини турклардан:  Месопотамияда – сумерлардан, Аппенин ярим оролида эса, этрусклардан олди. 

ТУРКЛАРНИНГ СКАНДИНАВИЯДАГИ ҲУКМРОНЛИГИ

Шветсия тарихи фанининг асосчиси Свен Лагербринг (Sven Lagerbring -1707-1787) ўзининг ҳозир Шветсия Қироллиги кутубхонасида сақланётган китобида шундай ёзган эди: “Бизнинг аждододларимиз Одиннинг сафдошлари бўлган Турклардир, бунга етарлича исбот ва далиллар бор. Баъзилар сизларни “улар готлар ва туркийлар эди” деб алдашга урунмоқда. Бу менинг обрўйимга путур етказадими-йўқми, менга барибир – Один ва унинг сафдошлари Турклар эди”.

Унинг фикрини швед лингвисти Филип Страхленберг (Philip Johan von Strahlenberg 1676–1747) ва профессор Свен Мунте (Sven Johan Munthe (1714–1774) хам тасдиқлайди.

Один – ўтмишда герман халқлари томонидан Худо даражасигача кўтарилиб, эъзозланган бир қирол ва йўлбошчи бўлган.

Исланд тарихчиси ва шоир Снорри Стурлуссон (1179-1241) ҳам ўзининг “Эдда” номли китобида ва  Норвегия қироллари хроникасига оид “Хеимскрингла”  номли китобида Одиннинг Туркланддан (яъний, Турк элидан) келганини ёзади ва унинг Туркларнинг қироли эканини айтади.

Аммо бугун Герман халқлари ичида на Сноррининг, на Свен Лагербринг ва унинг сафдошларининг  фикрлари кенг жабҳада муҳокама қилинади. Ҳатто Швед тарихи фанининг отаси деб улуғланадиган  Свен Лагербрингнинг Одиннинг Турк эканлиги ҳақида ёзган китоби таъқиқланган ҳолда Шветсия Қироллиги кутубхонасида сақланмоқда. Бу китоб фақат турк тилида турк тилига таржима килингандир. Яъний, Евросентризм ҳали ҳам ўз мавқеини заррача ҳам йўқотгани йўқ. 

Хуллас, Сумер ва Этруск тилларини “изолянт тил” деган каби Турк тарихини ҳам фақат Монголия чегаралрига қамаб, уни, изолятсия қилишга урунаётган ғайритуркларнинг урунишлари бекор кетмоқда.

Максуд Бекжон

23.08.2026